શ્રીમદ ભગવદ ગીતા અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ

અર્જુન ઉવાચ |

મદનુગ્રહાય પરમં ગુહ્યમધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્ |

યત્ત્વયોક્તં વચસ્તેન મોહોઽયં વિગતો મમ ||૧૧-૧||

ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં શ્રુતૌ વિસ્તરશો મયા |

ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષ માહાત્મ્યમપિ ચાવ્યયમ્ ||૧૧-૨||

એવમેતદ્યથાત્થ ત્વમાત્માનં પરમેશ્વર |

દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તે રૂપમૈશ્વરં પુરુષોત્તમ ||૧૧-૩||

મન્યસે યદિ તચ્છક્યં મયા દ્રષ્ટુમિતિ પ્રભો |

યોગેશ્વર તતો મે ત્વં દર્શયાત્માનમવ્યયમ્ ||૧૧-૪||

શ્રીભગવાનુવાચ |

પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ |

નાનાવિધાનિ દિવ્યાનિ નાનાવર્ણાકૃતીનિ ચ ||૧૧-૫||

પશ્યાદિત્યાન્વસૂન્રુદ્રાનશ્વિનૌ મરુતસ્તથા |

બહૂન્યદૃષ્ટપૂર્વાણિ પશ્યાશ્ચર્યાણિ ભારત ||૧૧-૬||

ઇહૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સચરાચરમ્ |

મમ દેહે ગુડાકેશ યચ્ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમિચ્છસિ ||૧૧-૭||

ન તુ માં શક્યસે દ્રષ્ટુમનેનૈવ સ્વચક્ષુષા |

દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્ ||૧૧-૮||

સઞ્જય ઉવાચ |

એવમુક્ત્વા તતો રાજન્મહાયોગેશ્વરો હરિઃ |

દર્શયામાસ પાર્થાય પરમં રૂપમૈશ્વરમ્ ||૧૧-૯||

અનેકવક્ત્રનયનમનેકાદ્ભુતદર્શનમ્ |

અનેકદિવ્યાભરણં દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્ ||૧૧-૧૦||

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યગન્ધાનુલેપનમ્ |

સર્વાશ્ચર્યમયં દેવમનન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ||૧૧-૧૧||

દિવિ સૂર્યસહસ્રસ્ય ભવેદ્યુગપદુત્થિતા |

યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ભાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ||૧૧-૧૨||

તત્રૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમનેકધા |

અપશ્યદ્દેવદેવસ્ય શરીરે પાણ્ડવસ્તદા ||૧૧-૧૩||

તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટરોમા ધનઞ્જયઃ |

પ્રણમ્ય શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિરભાષત ||૧૧-૧૪||

અર્જુન ઉવાચ |

પશ્યામિ દેવાંસ્તવ દેવ દેહે

સર્વાંસ્તથા ભૂતવિશેષસઙ્ઘાન્ |

બ્રહ્માણમીશં કમલાસનસ્થ-

મૃષીંશ્ચ સર્વાનુરગાંશ્ચ દિવ્યાન્ ||૧૧-૧૫||

અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રં

પશ્યામિ ત્વાં સર્વતોઽનન્તરૂપમ્ |

નાન્તં ન મધ્યં ન પુનસ્તવાદિં

પશ્યામિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વરૂપ ||૧૧-૧૬||

કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ

તેજોરાશિં સર્વતો દીપ્તિમન્તમ્ |

પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તાદ્

દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિમપ્રમેયમ્ ||૧૧-૧૭||

ત્વમક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં

ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ |

ત્વમવ્યયઃ શાશ્વતધર્મગોપ્તા

સનાતનસ્ત્વં પુરુષો મતો મે ||૧૧-૧૮||

અનાદિમધ્યાન્તમનન્તવીર્ય-

મનન્તબાહું શશિસૂર્યનેત્રમ્ |

પશ્યામિ ત્વાં દીપ્તહુતાશવક્ત્રં

સ્વતેજસા વિશ્વમિદં તપન્તમ્ ||૧૧-૧૯||

દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ

વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન દિશશ્ચ સર્વાઃ |

દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં રૂપમુગ્રં તવેદં

લોકત્રયં પ્રવ્યથિતં મહાત્મન્ ||૧૧-૨૦||

અમી હિ ત્વાં સુરસઙ્ઘા વિશન્તિ

કેચિદ્ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણન્તિ |

સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા મહર્ષિસિદ્ધસઙ્ઘાઃ

સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ ||૧૧-૨૧||

રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા

વિશ્વેઽશ્વિનૌ મરુતશ્ચોષ્મપાશ્ચ |

ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસઙ્ઘા

વીક્ષન્તે ત્વાં વિસ્મિતાશ્ચૈવ સર્વે ||૧૧-૨૨||

રૂપં મહત્તે બહુવક્ત્રનેત્રં

મહાબાહો બહુબાહૂરુપાદમ્ |

બહૂદરં બહુદંષ્ટ્રાકરાલં

દૃષ્ટ્વા લોકાઃ પ્રવ્યથિતાસ્તથાહમ્ ||૧૧-૨૩||

નભઃસ્પૃશં દીપ્તમનેકવર્ણં

વ્યાત્તાનનં દીપ્તવિશાલનેત્રમ્ |

દૃષ્ટ્વા હિ ત્વાં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા

ધૃતિં ન વિન્દામિ શમં ચ વિષ્ણો ||૧૧-૨૪||

દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ચ તે મુખાનિ

દૃષ્ટ્વૈવ કાલાનલસન્નિભાનિ |

દિશો ન જાને ન લભે ચ શર્મ

પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ ||૧૧-૨૫||

અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ

સર્વે સહૈવાવનિપાલસઙ્ઘૈઃ |

ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂતપુત્રસ્તથાસૌ

સહાસ્મદીયૈરપિ યોધમુખ્યૈઃ ||૧૧-૨૬||

વક્ત્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ

દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ભયાનકાનિ |

કેચિદ્વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ

સન્દૃશ્યન્તે ચૂર્ણિતૈરુત્તમાઙ્ગૈઃ ||૧૧-૨૭||

યથા નદીનાં બહવોઽમ્બુવેગાઃ

સમુદ્રમેવાભિમુખા દ્રવન્તિ |

તથા તવામી નરલોકવીરા

વિશન્તિ વક્ત્રાણ્યભિવિજ્વલન્તિ ||૧૧-૨૮||

યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનં પતઙ્ગા

વિશન્તિ નાશાય સમૃદ્ધવેગાઃ |

તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકાસ્-

તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધવેગાઃ ||૧૧-૨૯||

લેલિહ્યસે ગ્રસમાનઃ સમન્તાલ્-

લોકાન્સમગ્રાન્વદનૈર્જ્વલદ્ભિઃ |

તેજોભિરાપૂર્ય જગત્સમગ્રં

ભાસસ્તવોગ્રાઃ પ્રતપન્તિ વિષ્ણો ||૧૧-૩૦||

આખ્યાહિ મે કો ભવાનુગ્રરૂપો

નમોઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ |

વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ ભવન્તમાદ્યં

ન હિ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્ ||૧૧-૩૧||

શ્રીભગવાનુવાચ |

કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધો

લોકાન્સમાહર્તુમિહ પ્રવૃત્તઃ |

ઋતેઽપિ ત્વાં ન ભવિષ્યન્તિ સર્વે

યેઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ યોધાઃ ||૧૧-૩૨||

તસ્માત્ત્વમુત્તિષ્ઠ યશો લભસ્વ

જિત્વા શત્રૂન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્ |

મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમેવ

નિમિત્તમાત્રં ભવ સવ્યસાચિન્ ||૧૧-૩૩||

દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચ

કર્ણં તથાન્યાનપિ યોધવીરાન્ |

મયા હતાંસ્ત્વં જહિ મા વ્યથિષ્ઠા

યુધ્યસ્વ જેતાસિ રણે સપત્નાન્ ||૧૧-૩૪||

સઞ્જય ઉવાચ |

એતચ્છ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય

કૃતાઞ્જલિર્વેપમાનઃ કિરીટી |

નમસ્કૃત્વા ભૂય એવાહ કૃષ્ણં

સગદ્ગદં ભીતભીતઃ પ્રણમ્ય ||૧૧-૩૫||

અર્જુન ઉવાચ |

સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા

જગત્પ્રહૃષ્યત્યનુરજ્યતે ચ |

રક્ષાંસિ ભીતાનિ દિશો દ્રવન્તિ

સર્વે નમસ્યન્તિ ચ સિદ્ધસઙ્ઘાઃ ||૧૧-૩૬||

કસ્માચ્ચ તે ન નમેરન્મહાત્મન્

ગરીયસે બ્રહ્મણોઽપ્યાદિકર્ત્રે |

અનન્ત દેવેશ જગન્નિવાસ

ત્વમક્ષરં સદસત્તત્પરં યત્ ||૧૧-૩૭||

ત્વમાદિદેવઃ પુરુષઃ પુરાણસ્-

ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ |

વેત્તાસિ વેદ્યં ચ પરં ચ ધામ

ત્વયા તતં વિશ્વમનન્તરૂપ ||૧૧-૩૮||

વાયુર્યમોઽગ્નિર્વરુણઃ શશાઙ્કઃ

પ્રજાપતિસ્ત્વં પ્રપિતામહશ્ચ |

નમો નમસ્તેઽસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃ

પુનશ્ચ ભૂયોઽપિ નમો નમસ્તે ||૧૧-૩૯||

નમઃ પુરસ્તાદથ પૃષ્ઠતસ્તે

નમોઽસ્તુ તે સર્વત એવ સર્વ |

અનન્તવીર્યામિતવિક્રમસ્ત્વં

સર્વં સમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વઃ ||૧૧-૪૦||

સખેતિ મત્વા પ્રસભં યદુક્તં

હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ |

અજાનતા મહિમાનં તવેદં

મયા પ્રમાદાત્પ્રણયેન વાપિ ||૧૧-૪૧||

યચ્ચાવહાસાર્થમસત્કૃતોઽસિ

વિહારશય્યાસનભોજનેષુ |

એકોઽથવાપ્યચ્યુત તત્સમક્ષં

તત્ક્ષામયે ત્વામહમપ્રમેયમ્ ||૧૧-૪૨||

પિતાસિ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય

ત્વમસ્ય પૂજ્યશ્ચ ગુરુર્ગરીયાન્ |

ન ત્વત્સમોઽસ્ત્યભ્યધિકઃ કુતોઽન્યો

લોકત્રયેઽપ્યપ્રતિમપ્રભાવ ||૧૧-૪૩||

તસ્માત્પ્રણમ્ય પ્રણિધાય કાયં

પ્રસાદયે ત્વામહમીશમીડ્યમ્ |

પિતેવ પુત્રસ્ય સખેવ સખ્યુઃ

પ્રિયઃ પ્રિયાયાર્હસિ દેવ સોઢુમ્ ||૧૧-૪૪||

અદૃષ્ટપૂર્વં હૃષિતોઽસ્મિ દૃષ્ટ્વા

ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનો મે |

તદેવ મે દર્શય દેવ રૂપં

પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ ||૧૧-૪૫||

કિરીટિનં ગદિનં ચક્રહસ્તં

ઇચ્છામિ ત્વાં દ્રષ્ટુમહં તથૈવ |

તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્ભુજેન

સહસ્રબાહો ભવ વિશ્વમૂર્તે ||૧૧-૪૬||

શ્રીભગવાનુવાચ |

મયા પ્રસન્નેન તવાર્જુનેદં

રૂપં પરં દર્શિતમાત્મયોગાત્ |

તેજોમયં વિશ્વમનન્તમાદ્યં

યન્મે ત્વદન્યેન ન દૃષ્ટપૂર્વમ્ ||૧૧-૪૭||

ન વેદયજ્ઞાધ્યયનૈર્ન દાનૈર્-

ન ચ ક્રિયાભિર્ન તપોભિરુગ્રૈઃ |

એવંરૂપઃ શક્ય અહં નૃલોકે

દ્રષ્ટું ત્વદન્યેન કુરુપ્રવીર ||૧૧-૪૮||

મા તે વ્યથા મા ચ વિમૂઢભાવો

દૃષ્ટ્વા રૂપં ઘોરમીદૃઙ્મમેદમ્ |

વ્યપેતભીઃ પ્રીતમનાઃ પુનસ્ત્વં

તદેવ મે રૂપમિદં પ્રપશ્ય ||૧૧-૪૯||

સઞ્જય ઉવાચ |

ઇત્યર્જુનં વાસુદેવસ્તથોક્ત્વા

સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ ભૂયઃ |

આશ્વાસયામાસ ચ ભીતમેનં

ભૂત્વા પુનઃ સૌમ્યવપુર્મહાત્મા ||૧૧-૫૦||

અર્જુન ઉવાચ |

દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્યં જનાર્દન |

ઇદાનીમસ્મિ સંવૃત્તઃ સચેતાઃ પ્રકૃતિં ગતઃ ||૧૧-૫૧||

શ્રીભગવાનુવાચ |

સુદુર્દર્શમિદં રૂપં દૃષ્ટવાનસિ યન્મમ |

દેવા અપ્યસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ||૧૧-૫૨||

નાહં વેદૈર્ન તપસા ન દાનેન ન ચેજ્યયા |

શક્ય એવંવિધો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાનસિ માં યથા ||૧૧-૫૩||

ભક્ત્યા ત્વનન્યયા શક્ય અહમેવંવિધોઽર્જુન |

જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરન્તપ ||૧૧-૫૪||

મત્કર્મકૃન્મત્પરમો મદ્ભક્તઃ સઙ્ગવર્જિતઃ |

નિર્વૈરઃ સર્વભૂતેષુ યઃ સ મામેતિ પાણ્ડવ ||૧૧-૫૫||